آشنایی با انواع آنفولانزای پرندگان

آنفولانزای پرندگان یکی از بیماری های ویروسی خطرناک است که نه تنها موجب تلفات گسترده در میان پرندگان می شود، بلکه برخی از انواع آن قابلیت انتقال به انسان ها را نیز دارند. با گسترش صنعت پرورش پرندگان در جهان، شناخت دقیق این بیماری از اهمیت ویژه ای برخوردار شده است. در ادامه به طور کامل با انواع مختلف آن، علائم، روش های پیش گیری و مدیریت آن آشنا خواهید شد.

آنفولانزای پرندگان چیست؟

آنفولانزای پرندگان نوعی بیماری ویروسی است که توسط ویروس های خانواده Orthomyxoviridae و گونه  Influenza A virus ایجاد می شود. این ویروس ها به طور طبیعی در پرندگان وحشی آبی مانند اردک ها و غازها وجود دارند و معمولاً بدون ایجاد علائم خاصی در آن ها زندگی می کنند. اما زمانی که به پرندگان اهلی مانند مرغ و بوقلمون منتقل شوند، می توانند موجب بیماری شدید و مرگبار شوند.

انواع ویروس های آنفولانزای پرندگان بر اساس زیرگونه ها

این ویروس به واسطه دو نوع پروتئین سطحی به نام های هم گلوتینین H و نورآمینیداز N به زیرگونه های مختلف تقسیم می شود. این دو پروتئین نقش مهمی در چسبیدن ویروس به سلول های میزبان و رهاسازی ویروس های جدید دارند. تاکنون ۱۶ نوع هم گلوتینین H1 تا H16 و ۹ نوع نورآمینیداز N1 تا N9 شناسایی شده اند که ترکیب آن ها می تواند ویروس های متفاوت ایجاد کند. در ادامه به معرفی مهم ترین زیرگونه های ویروس آنفولانزای پرندگان می پردازیم.

آشنایی با انواع آنفولانزای پرندگان

H5N1

یکی از خطرناک ترین زیرگونه ها که با شیوع گسترده در میان پرندگان و مواردی از انتقال به انسان شناخته می شود. این ویروس معمولاً منجر به مرگ ناگهانی در پرندگان می شود و قابلیت بروز بیماری شدید تنفسی و حتی مرگ را در انسان دارد. اولین بار در سال ۱۹۹۷ در هنگ کنگ شناسایی شد و از آن زمان تاکنون مواردی از شیوع آن در آسیا، اروپا و آفریقا گزارش شده است.

H7N9

این زیرگونه اولین بار در سال ۲۰۱۳ در چین شناسایی شد و به ویژه به خاطر انتقال خاموش در پرندگان و بروز بیماری شدید در انسان ها مورد توجه قرار گرفت. پرندگان اغلب بدون علامت به این ویروس مبتلا می شوند، اما در انسان ها می تواند باعث ذات الریه و نارسایی تنفسی شود. میزان مرگ ومیر در میان بیماران انسانی نیز قابل توجه بوده است.

H9N2

ویروسی نسبتاً کم خطر برای پرندگان با شیوع بالا در مرغداری های صنعتی، به ویژه در خاورمیانه، از جمله ایران است. گرچه معمولاً باعث تلفات گسترده نمی شود، اما می تواند سیستم ایمنی پرندگان را تضعیف کرده و زمینه ساز بروز عفونت های ثانویه شود. این ویروس به صورت محدود به انسان نیز منتقل شده، اما اغلب علائم خفیفی ایجاد کرده است. H9N2 به دلیل شیوع بالا، یکی از ویروس های هدف در برنامه های واکسیناسیون پرندگان محسوب می شود.

انواع ویروس های آنفولانزای پرندگان بر اساس زیرگونه ها

H5N8

از زیرگونه های نسبتاً جدید که در سال های اخیر در اروپا، آسیا و آفریقا گسترش یافته است. H5N8 در پرندگان اهلی و وحشی شیوع دارد و با تلفات سنگین در مرغداری ها همراه بوده، این ویروس در حال حاضر موردی از انتقال قطعی به انسان نشان نداده، اما جهش های ژنتیکی آن زیر نظر سازمان های بهداشتی جهانی است تا در صورت بروز خطر انتقال به انسان، اقدامات پیش گیرانه فوری انجام شود.

علائم آنفولانزای پرندگان

علائم بیماری آنفولانزای پرندگان بسته به شدت بیماری زایی ویروس و نوع پرنده متفاوت است. در نوع کم قدرت LPAI، تنها تغییرات جزئی و گذرا در رفتار یا تولید تخم مشاهده شده، اما در نوع پرقدرت HPAI، علائم شدیدی بروز می کند که در مواردی با تلفات گسترده همراه است. در ادامه به مهم ترین علائم بالینی در پرندگان اشاره می شود.

بی حالی و کاهش تحرک

پرندگان مبتلا معمولاً فعالیت روزمره خود را متوقف می کنند، در گوشه ای از محیط جمع می شوند و واکنشی به اطراف نشان نمی دهند. این حالت ممکن است با چشمان نیمه باز و حالتی افسرده همراه باشد.

کاهش یا قطع اشتها و مصرف آب

یکی از نشانه های اولیه بیماری، امتناع پرندگان از خوردن غذا و نوشیدن آب است که در مدت کوتاهی منجر به ضعف شدید و کاهش وزن می شود.

افت شدید در تولید تخم

در مرغ های تخم گذار، کاهش ناگهانی یا توقف کامل تخم گذاری یکی از اولین نشانه ها است. تخم های تولیدشده شاید کوچک، بی پوسته یا با پوسته نازک و غیرطبیعی باشند.

علائم آنفولانزای پرندگان

پرهای ژولیده و ظاهر آشفته

پرهای پرندگان بیمار به حالت ژولیده درمی آید و درخشندگی و نظم طبیعی خود را از دست می دهند. این وضعیت همراه با بی حالی، پرنده را به وضوح بیمار نشان می دهد.

علائم تنفسی

بسته به نوع ویروس، ممکن است پرندگان دچار تنفس سخت، خرخر، عطسه، صدای خس خس یا ترشحات از بینی و دهان شوند. در موارد شدید، اختلالات تنفسی ممکن است منجر به خفگی یا مرگ شود.

تغییر رنگ تاج، ریش و پاها

در برخی از انواع آنفولانزای پرقدرت، تاج و ریش پرندگان به رنگ آبی یا بنفش تیره درمی آیند که نشانه ای از کمبود اکسیژن و اختلال در گردش خون است. این تغییر رنگ در پاها نیز دیده می شود و به آن سیانوز گفته می شود.

اسهال

پرندگان مبتلا ممکن است دچار اسهال با رنگ سبز یا سفید شوند. این علامت به خصوص در گله هایی که درگیر عفونت های همزمان دیگر نیز هستند، شایع تر است.

تورم در ناحیه سر و گردن

در برخی از گونه ها، ویروس باعث تورم اطراف چشم ها، صورت، سینوس ها و گردن می شود. این تورم ها می توانند با ترشحات چشمی و انسداد مجاری تنفسی همراه باشند.

حرکات غیرعادی و اختلالات عصبی

در مواردی، آنفولانزای پرندگان می تواند به سیستم عصبی حمله کند و باعث علائمی نظیر لرزش، چرخش به دور خود، عدم تعادل در راه رفتن و فلج اندام ها شود.

مرگ ناگهانی

در نوع پرقدرت ویروس، پرندگان ممکن است بدون هیچ علامت قبلی دچار مرگ ناگهانی شوند. این حالت معمولاً زمانی رخ می دهد که ویروس به سرعت اندام های مهم را درگیر می کند.

راه های انتقال آنفولانزای پرندگان

راه های انتقال آنفولانزای پرندگان

ویروس آنفولانزای پرندگان قابلیت بالایی در انتشار دارد و از راه های مختلفی میان پرندگان و در برخی موارد میان پرندگان و انسان، منتقل می شود. شناسایی دقیق مسیرهای انتقال، نقش مهمی در کنترل شیوع این بیماری و جلوگیری از گسترش آن به سایر گونه ها دارد. در ادامه با مهم ترین راه های انتقال این ویروس آشنا می شویم.

تماس مستقیم با پرندگان آلوده

یکی از اصلی ترین راه های انتقال ویروس، تماس مستقیم پرندگان سالم با پرندگان آلوده است. این تماس می تواند در محیط هایی مانند مرغداری ها، بازارهای فروش پرندگان زنده یا تجمعات پرندگان مهاجر رخ دهد. ویروس از طریق ترشحات بینی، بزاق، مدفوع و ترشحات تنفسی پرندگان آلوده به راحتی به سایر پرندگان منتقل می شود.

انتقال از طریق مدفوع و سطوح آلوده

ویروس آنفولانزای پرندگان می تواند برای مدت زمان طولانی در محیط، به ویژه در فضولات پرندگان و روی سطوحی مانند آبخوری ها، دان خوری ها، قفس ها و کف سالن ها باقی بماند. تماس با این سطوح آلوده می تواند باعث انتقال سریع ویروس به پرندگان دیگر شود، به ویژه در محیط های مرطوب و خنک که ویروس ماندگاری بیشتری دارد.

تماس غیرمستقیم از طریق تجهیزات و وسایل

وسایل و تجهیزات آلوده مانند لباس کارگران، چکمه ها، وسایل حمل ونقل، قفس ها، وسایل تغذیه و حتی وسایل حمل لاشه ها می توانند نقش مؤثری در انتقال ویروس ایجاد کنند. استفاده از وسایل مشترک بین مرغداری ها بدون ضدعفونی مناسب، یکی از دلایل اصلی گسترش بیماری در صنعت پرندگان است.

انتقال از طریق مدفوع و سطوح آلوده

انتقال توسط پرندگان مهاجر

پرندگان مهاجر، به ویژه گونه های آبزی مانند اردک ها، غازها و مرغ های دریایی، یکی از عوامل مهم انتقال ویروس های آنفولانزای پرندگان در مقیاس جهانی هستند. این پرندگان ممکن است خود حامل ویروس باشند، بدون این که علائم بیماری را نشان دهند، اما با عبور از زیستگاه های مختلف و توقف در تالاب ها و منابع آبی، ویروس را به سایر پرندگان منتقل می کنند.

انتشار از طریق هوا در فاصله های کوتاه

در برخی موارد، به ویژه در محیط های بسته مانند سالن های پرورش پرندگان، ذرات آلوده موجود در هوا شامل گردوغبار، ترشحات تنفسی یا قطرات معلق می توانند ویروس را در فاصله های کوتاه منتقل کنند. تهویه نامناسب سالن ها و تراکم بالا می تواند این نوع انتقال را تشدید کند.

آب و غذای آلوده

آب آشامیدنی یا دان آلوده به ترشحات یا فضولات پرندگان بیمار می تواند راهی آسان برای ورود ویروس به بدن پرندگان سالم باشد. در صورت استفاده از منابع آبی طبیعی که پرندگان مهاجر به آن ها دسترسی دارند، خطر انتقال ویروس به طور چشمگیری افزایش می یابد.

انتشار از طریق هوا در فاصله های کوتاه

انتقال به انسان

گرچه انتقال آنفولانزای پرندگان به انسان نادر است، اما در مواردی می تواند از طریق تماس مستقیم با پرندگان بیمار، لاشه های آلوده، یا مواجهه با سطوح و وسایل آلوده انجام شود. کارگران مرغداری ها، فروشندگان پرنده و کسانی که در کشتارگاه ها فعالیت می کنند بیشتر در معرض خطر قرار دارند. در برخی از زیرگونه های خاص مانند H5N1 و H7N9، این انتقال با عوارض شدید همراه بوده است.

راه های پیش گیری و کنترل آنفولانزای پرندگان

پیش گیری و کنترل آنفولانزای پرندگان نیازمند مجموعه ای از اقدامات بهداشتی، مدیریتی و نظارتی است که در سطح مرغداری، جامعه و حتی مرزهای بین المللی باید اجرا شود. از آن جایی که این بیماری می تواند خسارات اقتصادی گسترده ای به صنعت پرندگان وارد کند و در برخی موارد تهدیدی برای سلامت انسان نیز باشد، رعایت دقیق دستورالعمل های پیش گیرانه کاملاً ضروری است.

رعایت اصول امنیت زیستی

امنیت زیستی در مرغداری ها پایه و اساس پیش گیری از شیوع بیماری است. این شامل محدود کردن ورود افراد غیرمجاز، استفاده از لباس و کفش مخصوص در محل پرورش، ضدعفونی کردن مرتب تجهیزات، وسایل نقلیه، سالن ها و جلوگیری از ورود پرندگان وحشی به محیط مرغداری می شود. همچنین استفاده از توری یا پوشش های محافظ در پنجره ها و آبخوری ها برای جلوگیری از تماس پرندگان مهاجر با پرندگان اهلی مهم است.

واکسیناسیون

در برخی کشورها، به ویژه در مناطقی که شیوع ویروس به صورت بومی وجود دارد، واکسیناسیون پرندگان علیه سویه های خاصی از آنفولانزا مانند H5 و H9 انجام می شود. این واکسن ها نمی توانند از ابتلا به طور کامل جلوگیری کنند، اما شدت بیماری، میزان انتقال و تلفات را به میزان زیادی کاهش می دهند. البته برنامه ریزی واکسیناسیون باید تحت نظر دامپزشک و براساس اپیدمیولوژی منطقه انجام شود.

کنترل ورود و خروج پرندگان

جلوگیری از خرید و فروش پرندگان بدون مجوز بهداشتی و اجتناب از جابه جایی غیرضروری پرندگان از مرغداری  به مرغداری دیگر، نقش مهمی در کنترل بیماری دارد. همچنین توصیه می شود پرندگان جدید پیش از ورود به گله اصلی برای مدتی در قرنطینه نگه داری شوند.

راه های پیش گیری و کنترل آنفولانزای پرندگان

مدیریت فضولات و لاشه ها

فضولات پرندگان و لاشه های مرده باید با رعایت اصول بهداشتی جمع آوری، حمل و دفع شوند. دفن بهداشتی با آهک، سوزاندن در کوره های مخصوص یا ارسال به مراکز مجاز دفع پسماند، از روش های مورد تأیید سازمان های دامپزشکی است. تماس سایر پرندگان یا حیوانات با این مواد آلوده، می تواند ویروس را گسترش دهد.

نظارت و پایش مداوم گله ها

بازرسی های منظم دامپزشکی، نمونه گیری و انجام آزمایش های دوره ای می تواند باعث شناسایی سریع موارد مشکوک شود. در صورت مشاهده کاهش تولید، علائم بالینی غیرعادی یا افزایش تلفات، باید بلافاصله به مسئولان دامپزشکی اطلاع داده شده تا اقدامات لازم در اسرع وقت انجام شود.

کنترل پرندگان مهاجر

اگرچه کنترل کامل پرندگان وحشی ممکن نیست، اما با ایجاد موانع فیزیکی، دور نگه داشتن آن ها از منابع آب آشامیدنی پرندگان اهلی و عدم استفاده از آب های سطحی آلوده، می توان خطر انتقال ویروس از این منابع را کاهش داد.

کلام آخر

آنفولانزای پرندگان یکی از مهم ترین تهدیدهای ویروسی برای پرندگان است. انواع پرقدرت آن مانند H5N1 می توانند منجر به تلفات شدید و حتی انتقال به انسان شوند. با توجه به امکان شیوع سریع این ویروس، رعایت اصول بهداشت زیستی، پایش مداوم گله ها، واکسیناسیون هدفمند و آموزش مرغداران از ارکان اصلی کنترل بیماری محسوب می شود. در نهایت، اطلاع رسانی درست و آگاه سازی جامعه درباره این بیماری، یکی از مؤثرترین روش ها برای جلوگیری از وقوع بحران های بهداشتی است.